سنگ کلیه یکی از مشکلات شایع دستگاه ادراری است که میتواند باعث درد شدید پهلو، تغییر رنگ ادرار، تکرر یا فوریت ادرار و در مواردی عفونت یا کاهش عملکرد کلیه شود. با پیشرفت فناوری در دهههای اخیر، درمانهای کمتهاجمی جایگزین بسیاری از روشهای باز و پر عوارض قدیمی شدهاند. یکی از این روشهای پیشرفته، عمل لیزر سنگ کلیه است که بدون ایجاد برش پوستی، سنگ را خرد کرده و امکان دفع آن را فراهم میآورد. این روش به دلیل دقت بالا، خونریزی کمتر و دوران نقاهت کوتاه، به سرعت در میان متخصصان اورولوژی جایگاه ویژهای یافته است.
در این مقاله به صورت کامل و قدمبهقدم درباره عمل لیزر سنگ کلیه صحبت میکنیم.
عمل لیزر سنگ کلیه چیست؟
عمل لیزر سنگ کلیه روشی اندوسکوپیک است که طی آن جراح از طریق مجرای ادراری بدون هیچ برش روی بدن وارد دستگاه جمعآوری ادرار (مثانه، حالب و کلیه) میشود و با دید مستقیم و استفاده از فیبر لیزری سنگ را خرد میکند. لیزر ویژهای که معمولاً به کار میرود، نوع هولمیوم نامیده میشود که بر اساس ویژگیهای فیزیکی خود توانایی خرد کردن انواع سنگها را دارد.
ذرات حاصل از خردایش یا با شستوشوی محل خارج میشوند یا آنقدر ریز میشوند که بیمار با مصرف مایعات فراوان آنها را از راه ادرار دفع میکند. گاهی برای تسهیل خروج خردهسنگها یک لوله کوچک (استنت) در حالب گذاشته میشود که پس از چند هفته برداشته میشود.
چرا عمل لیزر جایگزین بسیاری از روشها شده است؟
چند ویژگی عمل لیزر آن را به گزینهای محبوب در درمان سنگ کلیه تبدیل کرده است:
- کمتهاجمی بودن: بدون برش یا نافذ کردن پوست انجام میشود و در نتیجه درد و عوارض ناشی از جراحی باز کمتر است.
- دقت بالا: با دید مستقیم دوربین و تنظیمات لیزر میتوان سنگ را دقیقاً هدف گرفت و خرد کرد.
- کارایی روی انواع سنگها: لیزر هولمیوم برای بسیاری از انواع سنگها مؤثر است، از جمله سنگهای سخت.
- دوران نقاهت کوتاه: بیمار سریعتر به خانه بازمیگردد و بازگشت به فعالیتهای روزمره سریعتر است.
- قابلیت دسترسی به محلهای دشوار داخل کلیه: با استفاده از ابزارهای قابل انعطاف، به کالیسها و زوایای مختلف کلیه دسترسی ممکن میشود.
چه زمانی عمل لیزر سنگ کلیه ضرورت دارد؟ (اندیکاسیونها)
پزشک متخصص ممکن است عمل لیزر را در شرایط زیر پیشنهاد کند:
- سنگهای با اندازه متوسط تا بزرگ که احتمال دفع خودبهخودی آنها کم است (معمولاً بالای ۶–۸ میلیمتر؛ برای سنگهایی تا حدود دو سانتیمتر یا بیشتر بسته به شرایط بیمار هم قابل اجراست).
- سنگهایی که در موقعیت آناتومیک دشوار قرار دارند مثل کالیسهای قطبی تحتانی که با روشهای برونتنی یا دارویی به سختی دفع میشوند.
- مواردی که سایر روشها موفق نبودهاند؛ برای مثال، در بیمارانی که پس از سنگشکنی برونبدنی قطعات باقی مانده یا عود داشتهاند.
- شرایط پزشکی که عمل باز یا دسترسی از خارج را مشکل میکند؛ بیماران دارای مشکلات انعقادی، چاقی مفرط یا سابقه جراحیهای شکمی وسیع ممکن است گزینه مناسبی برای عمل لیزر باشند.
- وجود انسداد یا عوارض بالقوهای که نیاز به رفع سریع دارند؛ مثلاً افزایش قابل توجه کراتینین به علت انسداد، عفونتهای مکرر مرتبط با سنگ و غیره.
- افرادی که نیاز به درمان سریع دارند به دلیل شرایط شغلی یا وضعیت اجتماعی که تحمل درد یا بستری طولانی را ندارند.
تصمیم نهایی معمولاً پس از بررسی کامل تصاویر رادیولوژیک (سیتی اسکن بدون تزریق بهترین روش برای سنجش اندازه، محل و چگالی سنگ است)، آزمایشهای خون و ادرار و بررسی شرایط کلی بیمار گرفته میشود.
چه کارهایی باید قبل از لیزر سنگ کلیه انجام دهیم؟ (آمادگی قبل از عمل)
آمادگی صحیح پیش از عمل نقش مهمی در موفقیت و کاهش عوارض دارد. نکات مهم عبارتاند از:
- انجام آزمایشها: آزمایش خون، شمارش کامل سلولی، آزمایش ادرار و در صورت نیاز کشت ادرار؛ در صورت وجود عفونت فعال، باید پیش از عمل درمان صورت گیرد.
- تصویربرداری دقیق: سیتی اسکن بدون تزریق (در بیشتر موارد) یا سونوگرافی و عکس ساده شکم برای تعیین سایز، محل و ویژگیهای سنگ الزامی است.
- قطع یا تنظیم داروها: داروهای رقیقکننده خون مانند آسپرین، وارفارین، کلوپیدوگرل و داروهای مشابه لازم است با صلاحدید پزشک قطع یا تنظیم شوند. داروهای ضدالتهابی غیر استروئیدی نیز معمولاً قبل از عمل مدیریت میشوند.
- مشاوره بیهوشی: تعیین نوع بیهوشی (عمومی یا بیحسی نخاعی) و بررسی ریسکهای مربوط.
- ناشتا بودن: معمولاً از نیمهشب قبل از روز عمل ناشتا بودن توصیه میشود تا خطرات بیهوشی کاهش یابد.
- اطلاعرسانی در مورد حساسیتها: در مورد حساسیت به دارو یا تاریخچه واکنش به بیهوشی اطلاع دهید.
- آمادهسازی روانی و اطلاعاتی بیمار: توضیح مراحل عمل، عوارض احتمالی و مراقبتهای بعدی به بیمار و همراه.
چه اتفاقی در اتاق عمل میافتد؟ (نحوه انجام عمل لیزر سنگ کلیه)
عمل لیزر سنگ کلیه با رعایت اصول استریل و در اتاق عمل انجام میشود. شرح کلی مراحل:
- بیهوشی یا بیحسی: بیمار تحت بیهوشی عمومی یا بیحسی نخاعی قرار میگیرد بر اساس تصمیم تیم بیهوشی و وضعیت بیمار.
- قرارگیری بیمار: بیمار روی تخت در موقعیت مناسب قرار میگیرد تا دسترسی به دستگاه ادراری آسان باشد.
- ورود آندوسکوپ: جراح با استفاده از آندوسکوپ یا یورتروسکوپ انعطافپذیر از طریق مجرای ادراری وارد مثانه و سپس حالب و کلیه میشود. این ابزار دارای دوربین و نور است که تصاویر را بر روی مانیتور نشان میدهد.
- شناسایی محل سنگ: با دید مستقیم محل سنگ شناسایی میشود.
- استفاده از فیبر لیزری: فیبر لیزری وارد کانال آندوسکوپ میشود و انرژی لیزر به سمت سنگ تابانده میشود. تنظیمات انرژی و فرکانس لیزر بر اساس اندازه و جنس سنگ انجام میگیرد.
- خرد کردن سنگ: سنگ به ذرات کوچک یا شنمانند تبدیل میشود. بسته به اندازه و شرایط، جراح ممکن است خردهسنگها را با ابزارهای بَسکت (سبد کوچک) خارج کند یا آنها را رها کند تا با مصرف مایعات دفع شوند.
- در صورت لزوم قرار دادن استنت: برای جلوگیری از انسداد حالب یا تسهیل خروج ذرات، یک لوله کوچک موقت در حالب گذاشته میشود که بعداً برداشته خواهد شد.
- پایان عمل و بیدار شدن: پس از کنترل وضعیت و اطمینان از عدم خونریزی فعال، بیمار به بخش ریکاوری منتقل میشود تا از بیهوشی خارج شود.
کل پروسه معمولاً بین یک تا دو ساعت طول میکشد ولی بسته به پیچیدگی، تعداد سنگها و وضعیت بیمار ممکن است کمتر یا بیشتر شود.
مدت بستری و روند بهبودی
به دلیل کم تهاجمی بودن روش، بسیاری از بیماران همان روز یا روز بعد مرخص میشوند. طول دوره بستری معمولاً ۱ تا ۲ روز است مگر اینکه عوارضی رخ دهد یا نیاز به مراقبت بیشتری باشد. در روزها و هفتههای پس از عمل موارد زیر معمول است:
- وجود مقدار اندکی خون در ادرار برای چند روز تا چند هفته.
- احساس ناراحتی یا سوزش خفیف هنگام ادرار.
- درد مبهم یا حساسیت در پهلو که با مسکن کنترل میشود.
- خروج خردهسنگها طی چند روز تا چند هفته با افزایش مصرف مایعات.
معمولاً طی یک تا دو هفته بیمار میتواند به تدریج فعالیتهای روزمره را از سر گیرد اما از فعالیتهای سنگین و ورزشهای شدید باید تا زمان تایید پزشک خودداری کند.
مزایا و نتایج بالینی عمل لیزر سنگ کلیه
عمل لیزر سنگ کلیه مزایای فراوانی دارد که آن را به گزینهای ارجح در بسیاری از بیماران تبدیل میکند:
- موفقیت بالای درمانی: درصد بالایی از بیماران پس از یک جلسه به وضعیت بدون سنگ نزدیک میشوند یا ذرات به اندازهای خرد میشوند که بهسادگی دفع میگردند.
- خونریزی کمتر: نسبت به جراحی باز یا روشهای نفوذی کمتر، خونریزی و نیاز به تزریق خون کاهش مییابد.
- کاهش نیاز به بیهوشی طولانی و بستری بلندمدت: دوره بیهوشی و بستری کوتاهتر است.
- قابلیت درمان سنگهای در مکانی که سایر روشها ناکاماند: مانند سنگهای تهکالیس (قطب پایینی) یا آنهایی که با سنگشکن برون بدنی به سختی شکسته میشوند.
- سلامت کلیه: با آسیب کمتر به بافتها، عملکرد طبیعی کلیه بهتر حفظ میشود.
با این حال موفقیت نهایی وابسته به اندازه، محل، ترکیب سنگ و مهارت تیم جراحی است.
عوارض احتمالی لیزر کردن سنگ کلیه
هرچند عمل لیزر نسبت به روشهای قدیمیتر ایمنتر است، اما برخی عوارض ممکن است رخ دهد:
- خونریزی و وجود خون در ادرار: معمولاً خفیف و گذرا است؛ در صورت خونریزی زیاد نیاز به اقدامات تکمیلی است.
- عفونت ادراری و تب: مهمترین هشدار؛ در صورت تب و لرز یا علائم عفونت باید سریعاً به پزشک مراجعه شود. پیشگیری با کشت ادرار و در صورت نیاز آنتیبیوتیک قبل و بعد از عمل انجام میشود.
- آسیب به حالب یا مجاری ادراری: نادر است ولی ممکن است در اثر عبور ابزار یا اشتباه فنی رخ دهد؛ در چنین مواردی ممکن است نیاز به اقدامات ترمیمی یا قرار دادن استنت طولانیمدت باشد.
- باقی ماندن قطعات سنگ: برخی سنگها ممکن است بهطور کامل پودر نشوند و قطعاتی باقی بماند که نیاز به جلسه دوم باشد.
- انسداد موقتی: تجمع لخته یا توده خردهسنگ میتواند منجر به انسداد موقتی شود که نیاز به تخلیه و اقدامات حمایتی دارد.
- عوارض ناشی از بیهوشی: مانند هر عمل نیازمند بیهوشی، خطرات مربوط نیز وجود دارد که با ارزیابی پیش از عمل کاهش مییابد.
پیشگیری و کاهش این خطرات با انتخاب دقیق بیمار، انجام آزمایشها و کشتهای لازم پیش از عمل، مهارت جراح و مراقبتهای بعدی مناسب بهخوبی ممکن است.
چه بیمارانی کاندید مناسبی برای عمل لیزر نیستند؟
برخی شرایط پزشکی میتوانند انجام عمل لیزر سنگ کلیه را محدود یا منع کنند. این موارد شامل:
- زنان باردار: انجام عمل معمولاً توصیه نمیشود، مگر در شرایط بسیار خاص و پس از بررسی دقیق نسبت ریسک و فایده.
- عفونت سیستم ادراری کنترلنشده: در صورت وجود عفونت فعال، انجام عمل میتواند خطرناک باشد.
- مصرف داروهای رقیقکننده خون: در بیمارانی که نمیتوانند داروهای رقیقکننده را قطع کنند و خطر خونریزی بالاست، انجام عمل محدودیت دارد. با این حال، در بسیاری موارد با مدیریت دارویی مناسب، عمل ممکن است.
- آنوریسم یا ضایعات عروقی نزدیک به محل سنگ: وجود این شرایط خطر خونریزی را افزایش میدهد.
- ناهنجاریهای اسکلتی شدید یا محدودیت عبور ابزار: در صورتی که عبور ابزار جراحی غیرممکن باشد، عمل قابل انجام نیست.
توجه: هر بیمار باید به صورت فردی و توسط تیم درمان متخصص بررسی شود تا تصمیمگیری نهایی بر اساس شرایط شخصی و ایمنی او انجام گیرد.
مراقبتهای بعد از عمل — نکات عملی برای بیمار
برای تسریع بهبودی و جلوگیری از عوارض، رعایت نکات زیر ضروری است:
- نوشیدن مایعات کافی: حداقل ۲ تا ۳ لیتر در روز مگر در مواردی که پزشک محدودیت مایعات داده باشد. این کار به دفع سریعتر خردهسنگها کمک میکند.
- مصرف داروها طبق تجویز: آنتیبیوتیک، مسکن و داروهای ضدالتهاب به ترتیب پزشک استفاده شوند. از مصرف خودسرانه داروهای رقیقکننده یا مسکنهای قوی بدون مشورت خودداری کنید.
- استراحت نسبی: به مدت چند روز از فعالیتهای سنگین، بلند کردن اجسام سنگین و ورزش شدید پرهیز کنید. پیادهروی سبک و حرکتهای آرام توصیه میشود.
- پیگیری برای برداشتن استنت: در صورت قرار دادن استنت، زمان و نحوه خارج کردن آن را دقیقاً رعایت کنید. معمولاً پس از ۴ تا ۶ هفته برداشته میشود.
- نگهداری نمونه سنگ: اگر امکان دارد، خردهسنگهای دفع شده را جمعآوری و به پزشک تحویل دهید تا آنالیز سنگ برای پیشگیری بعدی انجام شود.
- مراجعه در صورت علائم هشدار: تب، خونریزی شدید، عدم توانایی در ادرار کردن، درد غیرقابل کنترل یا علائم عفونت نیازمند مراجعه فوری است.
پرسشهای متداول (پاسخهای کوتاه و کاربردی)
آیا عمل لیزر دردناک است؟
عمل در هنگام انجام تحت بیهوشی یا بیحسی انجام میشود؛ درد پس از عمل معمولاً خفیف تا متوسط است و با دارو کنترل میشود.
چقدر طول میکشد تا به کار بازگردم؟
بسیاری از بیماران ظرف چند روز تا یک هفته میتوانند به کارهای روزمره بازگردند؛ مشاغل فیزیکی سنگین ممکن است نیاز به استراحت طولانیتری داشته باشند.
آیا همه سنگها با لیزر قابل درمان هستند؟
اکثر سنگهای دستگاه ادراری با لیزر قابل درماناند، اما بسته به اندازه، موقعیت و ترکیب سنگ ممکن است روشهای دیگر ترجیح داده شوند.
آیا بعد از عمل نیاز به استنت هست؟
در بسیاری از موارد استنت موقت گذاشته میشود تا از انسداد جلوگیری کند؛ در برخی موارد استنت لازم نیست.
آیا عمل لیزر مانع تشکیل سنگهای آینده میشود؟
این عمل سنگهای فعلی را درمان میکند؛ برای پیشگیری از تشکیل سنگهای جدید، تغییر در رژیم غذایی، افزایش مایعات و پیگیری پزشکی لازم است.
معرفی کلینیک فوق تخصصی لیزر سنگ کلیه
دکتر آرش رنجبر، متخصص ارولوژی و جراحی کلیه و مجاری ادراری، همراه با تیم فوق تخصصی و تجهیزات مدرن در کلینیک تخصصی خود، خدمات کامل تشخیصی و درمانی سنگ کلیه را ارائه میدهد. خدمات این مرکز شامل مشاوره تخصصی، تصویربرداری پیشرفته، انجام عمل لیزر سنگ کلیه با جدیدترین دستگاهها، پیگیری پس از عمل و برنامههای پیشگیری از بازگشت سنگ است.
کلیینیک فوق تخصصی ارولوژی دکتر رنجبر درمانی کلینیک به بیمار کمک میکند تا از مرحله تشخیص تا خروج استنت و مراقبتهای دوره نقاهت با آرامش و اعتماد طی کند. تجربه بالینی و تبحر در روشهای اندوسکوپیک و لیزری، تضمین کیفیت خدمات بالینی است.
برای تعیین وقت و کسب اطلاعات بیشتر با شمارههای کلینیک تماس بگیرید یا از طریق وبسایت نوبت آنلاین رزرو کنید. تجربه و دقت تیم درمانی، تضمین بازگشت شما به زندگی روزمره با حداقل درد و نگرانى است.