کلیه های سنگساز: سنگهای زیاد در کلیه
کلیه ها، این پالایشگاههای حیاتی بدن، وظیفه پیچیدهای در حفظ تعادل شیمیایی مایعات بدن بر عهده دارند. آنها مواد زائد، اسیدها و املاح را از خون تصفیه کرده و آنها را از طریق ادرار دفع میکنند. اما گاهی اوقات، این مواد معدنی و نمک های اسیدی در داخل کلیه ها انباشته شده و رسوبات سخت و ناخواسته را تشکیل میدهند که ما آن را سنگ کلیه مینامیم.
سنگ کلیه یک بیماری رایج دستگاه ادراری است که میتواند برای بیماران درد و ناراحتی زیادی به همراه داشته باشد. درک این پدیده، علل ایجاد آن، انواع مختلف سنگها و روش های پیشگیری، گام اولیه برای مدیریت این بیماری درازمدت است. دکتر آرش رنجبر، متخصص جراحی کلیه و مجاری ادرار، با تکیه بر دانش روز و تجربه کافی، بر اهمیت تشخیص بهموقع و اتخاذ رویکرد درمانی مناسب برای مقابله با عارضه کلیه های سنگ ساز تأکید میکند.
سنگ کلیه چیست و چرا ایجاد میشود؟
سنگ های کلیوی، تودههای سختی هستند که در اثر کریستالی شدن و چسبیدن مواد معدنی موجود در ادرار به یکدیگر شکل میگیرند. این پدیده زمانی رخ میدهد که تعادل شیمیایی ادرار به هم میریزد؛ به این معنی که ادرار حاوی مواد کریستال ساز بیش از حد (مانند کلسیم، اگزالات یا اسید اوریک) است و در عین حال، مایع کافی برای رقیقسازی این مواد وجود ندارد. همچنین، کمبود موادی که بهطور طبیعی از چسبیدن کریستال ها جلوگیری میکنند، احتمال تشکیل سنگ را افزایش میدهد.
در بیشتر موارد، تشکیل سنگ کلیه به یک دلیل واحد محدود نمیشود، بلکه ترکیبی از عوامل مختلف دستبهدست هم میدهند تا شرایط مساعد برای “سنگ سازی” در کلیه ها ایجاد شود.
نشانه ها و علائم حرکت سنگ
سنگ های کلیوی تا زمانی که در جای خود در کلیه ثابت بمانند، ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکنند. اما به محض اینکه سنگ شروع به حرکت کرده و وارد میزنای (لولههای ارتباط دهنده کلیه و مثانه) میشود، علائم آزاردهنده و غالباً شدید خود را نشان میدهد.
درد بارزترین علامت است. این درد معمولاً از ناحیه پهلو یا کمر، درست در زیر دندهها، آغاز شده و بهتدریج به سمت تحتانی شکم یا لگن منتشر میشود. با حرکت سنگ در طول مجاری ادراری، شدت و محل درد نیز تغییر مییابد.
دیگر نشانههای رایج عبارتند از:
- تهوع و استفراغ: به دلیل شدت درد و ارتباط عصبی کلیه با دستگاه گوارش.
- تغییرات ادراری: شامل درد در هنگام دفع ادرار، احساس نیاز مداوم و فوری به دفع ادرار، و تغییر رنگ ادرار به صورتی، قرمز یا قهوهای (به دلیل وجود خون).
- تب و لرز: که نشان دهنده وجود عفونت همراه با سنگ است و نیازمند توجه فوری پزشکی است.
انواع اصلی سنگ های کلیوی
شناخت نوع سنگ، یکی از گام های کلیدی برای متخصص جراحی کلیه و مجاری ادرار در تعیین علت اصلی و تدوین استراتژی پیشگیری از تشکیل سنگ های بعدی است. اگرچه بیشتر سنگ ها ترکیبی از چند کریستال هستند، اما بر اساس ترکیب شیمیایی غالب، به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
الف) سنگ های کلسیمی (Calcium Stones)
این شایع ترین نوع سنگ هستند که معمولاً به شکل اگزالات کلسیم تشکیل میشوند. عوامل متعددی مانند رژیم غذایی خاص، مصرف زیاد ویتامین D، جراحی های گوارشی و برخی اختلالات متابولیکی میتوانند غلظت کلسیم یا اگزالات در ادرار را بالا ببرند. لازم به ذکر است که برخی میوه ها، سبزیجات، آجیل و شکلات حاوی مقادیر بالایی از اگزالات هستند. نوع دیگر این سنگ ها، فسفات کلسیم است.
ب) سنگ های اسید اوریکی (Uric Acid Stones)
این سنگ ها بیشتر در افرادی مشاهده میشوند که دچار کمآبی بدن (دهیدراتاسیون) هستند. همچنین، رژیم های غذایی پرپروتئین، نقرس و برخی نارسایی های ژنتیکی نیز میتوانند ریسک تشکیل سنگ های اسید اوریکی را افزایش دهند.
ج) سنگ های ناشی از عفونت (Struvite Stones)
این سنگ ها در پاسخ به عفونت های خاص دستگاه ادراری شکل میگیرند. ویژگی مهم این سنگ ها این است که میتوانند به سرعت در داخل کلیه رشد کرده و به ابعاد بزرگی دست یابند.
د) سنگ های سیستینی (Cystine Stones)
این نوع سنگ ها سهم کمی را به خود اختصاص میدهند و حاصل یک نارسایی ارثی نادر هستند که منجر به دفع مقادیر بالایی از اسید آمینه سیستین از طریق ادرار میشود.
عوامل خطر و پیشگیری از کلیه های سنگ ساز
برخی افراد بیشتر از دیگران مستعد ابتلا به سنگ کلیه هستند. شناسایی و مدیریت این عوامل خطر، اساس پیشگیری از عود مکرر سنگ است.
تاریخچه خانوادگی و سابقه شخصی
اگر در خانواده شما سابقه سنگ کلیه وجود داشته باشد، احتمال ابتلای شما نیز بالاتر میرود. مهمتر از آن، افرادی که یک بار سنگ کلیه داشته اند، مجدداً در معرض خطر تشکیل سنگ های جدید قرار دارند.
کمآبی بدن و سبک زندگی
ننوشیدن آب کافی روزانه، مهمترین عامل خطر قابل کنترل است. ادرار غلیظ، محیط مناسبی برای کریستالی شدن املاح فراهم میکند. افرادی که در مناطق گرم و خشک زندگی میکنند یا تعریق زیادی دارند، باید به مراتب آب بیشتری بنوشند تا از دفع میزان کافی ادرار رقیق اطمینان حاصل کنند.
رژیم غذایی نامناسب
برنامه های غذایی حاوی پروتئین حیوانی بالا، سدیم زیاد (نمک) یا قند بالا میتوانند خطر تشکیل برخی از انواع سنگ ها را افزایش دهند. کاهش مصرف نمک و پروتئین حیوانی و جایگزینی آنها با منابع پروتئین گیاهی میتواند در پیشگیری مؤثر باشد.
مشکلات پزشکی و گوارشی
برخی شرایط پزشکی مانند چاقی (BMI بالا)، اسیدوز توبولار کلیوی، هیپرپاراتیروئیدیسم (پرکاری غدد پاراتیروئید) و برخی عفونت های مزمن دستگاه ادراری، احتمال سنگ سازی را افزایش میدهند. همچنین، جراحی های گوارشی مانند بایپس معده و بیماریهایی نظیر اسهال مزمن، با تغییر جذب کلسیم و املاح، در افزایش مواد تشکیل دهنده سنگ نقش دارند.
تشخیص سنگ کلیه: نقش آزمایشها و تصویربرداری
در مواجهه با علائمی که نشان دهنده سنگ کلیه هستند، دکتر آرش رنجبر از مجموعه ای از تست ها و روش های تشخیصی برای تأیید وجود سنگ، تعیین محل و اندازه آن، و ارزیابی وضعیت کلی سلامت کلیه استفاده میکند:
- آزمایش خون: برای بررسی سطح کلسیم، اسید اوریک و دیگر املاح در خون، و نیز ارزیابی عملکرد کلی کلیهها.
- آزمایش ادرار ۲۴ ساعته: این تست میزان دفع املاح مختلف توسط کلیه در طول یک شبانه روز را نشان میدهد و اطلاعات حیاتی در مورد نامتعادل بودن ترکیبات ادرار فراهم میکند.
- آزمایشهای تصویربرداری: این روش ها، که معمولاً شامل سیتی اسکن و در موارد خاص اشعه X یا سونوگرافی هستند، مکان دقیق، اندازه و تعداد سنگها را در دستگاه ادراری مشخص میکنند.
- آنالیز سنگ دفع شده: اگر بیمار موفق به دفع سنگ شود، بررسی ساختار شیمیایی سنگ در آزمایشگاه، به متخصص جراحی کلیه و مجاری ادرار کمک میکند تا علت دقیق تشکیل سنگ را تشخیص داده و یک برنامه پیشگیری فردی تنظیم کند.
رویکردهای درمانی سنگهای بزرگ و پیچیده
در حالی که بسیاری از سنگ های کوچک بهطور طبیعی و با نوشیدن مایعات فراوان دفع میشوند، سنگ های بزرگتر یا سنگهایی که باعث آسیب، خونریزی شدید، یا عفونت میشوند، نیاز به درمان های تهاجمی تر دارند. دکتر رنجبر در این شرایط از تکنیک های پیشرفته جراحی کلیه و مجاری ادرار برای حذف یا خرد کردن سنگ استفاده میکند:
1. سنگشکنی با امواج شوکی (ESWL)
این فرآیند از امواج صوتی با ارتعاشات قوی استفاده میکند تا سنگ را به قطعات بسیار ریز خرد کند. این خردهها سپس میتوانند بهطور طبیعی از طریق ادرار دفع شوند. این روش کمترین تهاجم را دارد و نیازی به برش جراحی ندارد.
2. یورتروسکوپی (Ureteroscopy)
در این روش، یک لوله باریک و مجهز به دوربین (یورتروسکوپ) از طریق مثانه به سمت حالب و سپس سنگ هدایت میشود. پس از یافتن سنگ، از ابزارهای خاصی برای خرد کردن یا حذف کامل سنگ استفاده میشود.
3. نفرولیتوتومی از راه پوست (PCNL)
این یک روش جراحی تخصصی است که برای خارج کردن سنگ های بزرگ یا سنگهایی که به درمانهای کمتهاجمی تر پاسخ نداده اند، استفاده میشود. جراح با ایجاد یک برش کوچک در ناحیه کمر، مستقیماً به کلیه دسترسی پیدا کرده و سنگ را خارج میکند.
4. درمان تومور غده پاراتیروئید
در موارد نادری که سنگ های کلسیمی به دلیل فعالیت بیش از حد غده پاراتیروئید ایجاد میشوند (معمولاً به دلیل یک تومور خوشخیم)، جراحی برای برداشتن تومور یا غده پاراتیروئید، راهکار اصلی برای کنترل سطح کلسیم و جلوگیری از تشکیل سنگ های آتی است.
تغییر شیوه زندگی برای افرادی که کلیه سنگ ساز دارند
در کنار درمان های پزشکی، نقش بیمار در پیشگیری از تشکیل سنگ های مکرر حیاتی است. تغییرات ساده اما مستمر در سبک زندگی میتواند به شدت خطر عود سنگ را کاهش دهد:
- مصرف کافی مایعات: اطمینان از دفع روزانه حدود ۲.۵ لیتر ادرار رقیق، هدف اصلی است. این امر نیازمند نوشیدن مستمر آب در طول روز است.
- کنترل رژیم غذایی: کاهش مصرف نمک و پروتئین حیوانی، بهویژه در افراد مستعد.
- توجه به اگزالات: در صورت مستعد بودن به سنگ های اگزالاتی، محدود کردن مصرف غذاهای حاوی اگزالات زیاد مانند ریواس، چغندر، شکلات و برخی محصولات سویا توصیه میشود.
- مصرف کلسیم از منابع غذایی: ادامه مصرف کلسیم از طریق غذاها توصیه میشود، اما از مصرف مکمل های کلسیم بدون مشورت با پزشک باید پرهیز کرد، زیرا مکمل ها بدون غذا میتوانند ریسک سنگ سازی را افزایش دهند.
معرفی کلینیک فوق تخصصی اورولوژی
دکتر آرش رنجبر، متخصص جراحی کلیه و مجاری ادرار (اورولوژی)، با تکیه بر دانش عمیق در زمینه ناهنجاری های دستگاه ادراری و تخصص در درمان های جراحی سنگ کلیه، از جمله روشهای کمتهاجمی، متعهد به ارائه دقیقترین تشخیص و مؤثرترین استراتژیهای درمانی و پیشگیرانه برای بیماران مبتلا به عارضه کلیههای سنگساز است.
کلینیک فوق تخصصی اورولوژی دکتر آرش رنجبر با همکاری تیم فوق تخصصی، آماده ارائه خدمات جامع و تخصصی برای مدیریت کامل بیماریهای کلیوی و مجاری ادراری، با تمرکز بر حفظ سلامت و بهبود کیفیت زندگی بیماران گرامی است.